Меҳнат миграцияси — давлат ютуғими ёки иқтисодий сиёсатнинг оқибатими?

2026 йил 2 ноябрь куни Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Тошкентнинг Учтепа туманида жойлашган «Intil» халқаро тил ва касбга ўқитиш марказига ташриф буюрди.

Президент матбуот хизмати бу воқеани мамлакатда қонуний меҳнат миграцияси имкониятлари кенгаяётганининг навбатдаги мисоли сифатида тақдим этди.

Хабарда президентнинг сўнгги ўн йил ичида хорижда қонуний ишлаш имкониятлари кенгайгани ҳақидаги фикрлари ҳам келтирилган.

Бир қарашда, бу ижобий ташаббусдек кўринади. Фуқароларга хорижий тилларни ўргатиш, касб-ҳунар бериш, уларнинг чет элда қонуний ишлашига кўмаклашиш, албатта, керак.

Аммо бу хабарни ўқиганимда менда бошқа савол туғилди:

Нега ўз фуқароларини муносиб иш ва даромад билан таъминлаш имкониятларини кенгайтириши керак бўлган давлат уларни хорижга ишлашга тайёрлашни алоҳида муваффақият сифатида намойиш этмоқда?

Меҳнат миграциясининг ортида қандай ҳаёт бор?

Йил бошидан бери вилоят ва туманларда ишсиз фуқаролар учун хорижда ишлашга тайёрлаш курслари, тил ўргатиш ва касбга йўналтириш тадбирлари ташкил этилаётгани ҳақида хабарлар тарқалмоқда.

Маҳаллий раҳбарлар бу тадбирларни бандлик муаммосига ечим сифатида кўрсатишга ҳаракат қилмоқда.

Лекин бир савол кўпинча эътибордан четда қолади: нега одамлар ўз уйини, оиласини, фарзандларини ташлаб, минглаб километр узоққа иш излаб кетишга мажбур бўлмоқда?

Албатта, ҳар бир инсон қаерда яшаш ва қаерда ишлашни ўзи танлаш ҳуқуқига эга. Хорижда ишлаш инсон учун янги имкониятлар, тажриба ва муносиб даромад манбаи бўлиши мумкин.

Бироқ танлов билан мажбурият ўртасида катта фарқ бор.

Агар инсон ўз юртида меҳнатига яраша ҳақ ололмаса, оиласини боқиш учун етарли даромад тополмаса, унинг хорижга кетишини қанчалик эркин танлов деб аташ мумкин?

Ортда қолган оилаларнинг дарди

Мен бу ҳақда шунчаки назарий мулоҳаза юритаётганим йўқ.

Ўтган ўттиз беш йил давомида Россияга ва бошқа мамлакатларга тирикчилик излаб кетган юзлаб қариндошларим, танишларим ва ватандошларимнинг тақдирини кузатиб келдим.

Уларнинг кўпчилиги ўз юртини тарк этишни истамаган. Улар фарзандларини боқиш, уй қуриш, оиласини таъминлаш учун кетган.

Мен отасини кузатаётган болаларнинг кўз ёшларини кўрдим.

«Дадажон, бизни ташлаб кетманг», деган илтижоларни эшитдим.

Йиллар давомида фарзандларини фақат телефон экрани орқали кўрган, уларни бағрига босишга зор бўлган ота-оналарни учратдим.

Баъзи оилаларда болалар улғайиб, ота-онаси билан ўртасидаги яқинлик сусайганига ҳам гувоҳ бўлдим.

Бу — меҳнат миграциясининг расмий ҳисоботларда акс этмайдиган томони.

Чет элдан юборилган пул оиланинг моддий аҳволини яхшилаши мумкин. Аммо пул ҳар доим ҳам отанинг меҳрини, онанинг иштирокини, фарзанд билан бирга ўтказилмаган йилларнинг ўрнини боса олмайди.

Меҳнат миграциясининг иқтисодий натижалари ҳақида гапирганда, унинг ижтимоий ва оилавий оқибатларини ҳам унутмаслик керак.

Давлатнинг вазифаси фуқароларни хорижга жўнатишдан иборатми?

Ўзбекистон мустақилликка эришганидан буён меҳнат миграцияси миллионлаб оилалар ҳаётининг бир қисмига айланди.

Бу жараённинг сабаблари турлича: иш ўринлари етишмаслиги, паст иш ҳақи, ҳудудлар ўртасидаги иқтисодий тафовут, касбий имкониятларнинг чекланганлиги ва бошқа омиллар.

Давлатнинг вазифаси меҳнат миграциясини тақиқлаш эмас. Аксинча, хорижда ишлашни истаган фуқароларнинг ҳуқуқлари, хавфсизлиги ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишдир.

Аммо давлатнинг масъулияти шу билан тугамайди.

Мамлакат иқтисодиёти шундай ривожланиши керакки, инсон хорижга кетиш ёки ўз юртида қолиш ўртасида ҳақиқий танлов имкониятига эга бўлсин.

Бунинг учун янги иш ўринлари, муносиб иш ҳақи, тадбиркорлик учун қулай шароит, адолатли рақобат ва ишончли ҳуқуқий кафолатлар зарур.

Хориждаги иш берувчилар талабига мос мутахассис тайёрлаш билан бир қаторда, Ўзбекистоннинг ўзида ҳам шундай мутахассисларга эҳтиёж туғдирадиган иқтисодиётни шакллантириш лозим.

Европага қараб: имконият ва ҳақиқат

Мен кўп йиллардан бери ватандошларимнинг хориждаги ҳаётини кузатиб келаман.

Европанинг кўплаб мамлакатларида меҳнат ҳуқуқлари, ижтимоий ҳимоя, касаба уюшмалари ва ходимларни камситишдан ҳимоя қилувчи ҳуқуқий механизмлар мавжуд.

Бу тажрибани ўрганиш Ўзбекистон учун ҳам фойдали.

Бироқ Европа ҳам муаммолардан холи эмас. У ерда ҳам мигрантлар тил, иш топиш, уй-жой, ҳужжатлар ва жамиятга мослашиш билан боғлиқ қийинчиликларга дуч келади.

Шунинг учун ватандошларимиз қаерга боришидан қатъи назар, ўз ҳуқуқларини билиши, қонуний йўллардан фойдаланиши ва меҳнат шартларини олдиндан ўрганиши муҳим.

Энг асосийси, инсоннинг қадр-қиммати унинг қайси мамлакатда ишлаши билан белгиланмайди.

Меҳнат миграцияси муваффақиятнинг асосий мезони бўлолмайди

«Intil» каби марказларда тил ва касб ўргатилиши фуқаролар учун фойдали бўлиши мумкин. Бу имкониятдан фойдаланган одамларнинг муваффақиятини ҳам инкор этиб бўлмайди.

Аммо мамлакатнинг иқтисодий тараққиётини қанча фуқаро хорижга ишга жўнатилгани билан эмас, балки қанча инсон ўз юртида муносиб меҳнат ва даромад имкониятига эга бўлгани билан ҳам баҳолаш керак.

Мени ташвишга солаётган масала айнан шу.

Нега давлат раҳбарлари хорижда ишлаш имкониятлари кенгайгани ҳақида гапирганда, ўз юртимиздаги меҳнат бозорининг муаммоларига ҳам худди шундай очиқлик билан жавоб бермайди?

Нега минглаб оилаларнинг йиллар давомида айрилиқда яшаши иқтисодий сиёсатнинг жиддий ижтимоий муаммоси сифатида муҳокама қилинмайди?

Нега мамлакатда муносиб иш ўринлари яратиш бўйича натижалар хорижга ишга жойлаштириш кўрсаткичлари билан бир қаторда очиқ тақдим этилмайди?

Мен учун ҳақиқий тараққиёт — инсоннинг ўз юртидан кетиш имкониятига эга бўлиши билангина эмас, балки кетмасдан ҳам муносиб ҳаёт кечира олиши билан ўлчанади.

Меҳнат миграцияси инсон учун имконият бўлиши керак, иқтисодий ночорликдан қочишнинг ягона йўли эмас.

Бекзод Маллаев,
«Бирлик» фаоли