Фожиалар қаршисида сукут сақлаш мумкинми?

Бу ҳақда мен кўп марта гапирганман, кўп ёзганман. Аммо йиллар ўтса ҳам, бир савол мени тинч қўймайди: халқ бошига оғир кунлар тушганда, унинг диний раҳбарлари қаерда эди?

Совет даврида Тошкентда жойлашган Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси бешта республикадаги мусулмонлар диний ҳаётига раҳбарлик қиларди.

Бу республикаларда миллионлаб мусулмонлар яшарди. Аммо мен шу йиллар давомида мазкур диний идоранинг оддий мусулмон оилалари бошига тушган мусибатлар, ноҳақликлар ва фожиаларга жиддий аралашганини кўрмадим, эшитмадим.

1989 йилда Фарғонада, 1990 йилда Ўш ва Ўзганда қонли воқеалар юз берди. Кўплаб бегуноҳ инсонлар ҳалок бўлди. Оилалар хонавайрон бўлди.

Наманган, Паркент, Бўкада ҳам фожиали воқеалар содир бўлди.

Мен ўша пайтларда ўзимга қайта-қайта савол берардим: мусулмонларнинг диний раҳбарлари бу воқеаларга қандай муносабат билдирмоқда? Улар жабрланган инсонларнинг ёнида турибдими?

Бу саволларга жавоб топа олмасдим.

Мен унутолмайдиган учрашув

Ўша йилларда бизни, айниқса, совет армиясида хизмат қилаётган ўзбекистонлик йигитларнинг тақдири қаттиқ ташвишга соларди.

Армиядан ёш йигитларнинг тобутлари келарди. Тирик қолганлари орасида эса таҳқирлаш, зўравонлик ва адолатсизликка дуч келганлар бор эди.

Биз Маъмура опа билан бу масалаларни кўтариб, ёрдам излардик.

Бир куни Москвада диний бошқарма муфтийси билан учрашиб қолдик. У кишидан армиядаги мусулмон йигитларнинг аҳволи ҳақида сўрадик. Уларнинг тақдирига бефарқ бўлмасликни илтимос қилдик.

Аммо олган жавобимиз мени қаттиқ ранжитди:

«Мени бу ишга аралаштирманглар».

Бу сўзлар ҳалигача қулоғим остида жаранглайди.

Ахир, гап бегона одамлар ҳақида эмас, ўз халқимизнинг фарзандлари ҳақида кетаётган эди!

Ўша йигитларнинг кўзлари ҳали ҳам кўз ўнгимда

Мен армия қисмларида кўрганларимни ҳеч қачон унута олмайман.

18–20 ёшли йигитлар. Ҳали ҳаётнинг аччиқ-чучугини тўлиқ татиб кўрмаган, ота-онасидан узоқда, бегона муҳитда қолган фарзандларимиз.

Улар бизга нажот умиди билан қарашарди.

Ўша йигитларнинг кўзларидаги умидни мен бугунгача унута олганим йўқ.

Балки бу воқеаларни ўз кўзим билан кўрмаганимда, мен ҳам бошқалар каби хотиржам яшай олармидим? Йўқ, деб ўйлайман. Чунки халқимиз бошига тушган фожиалар менинг кўз ўнгимда содир бўлган.

Маъмура опа бугун орамизда йўқлар. Аллоҳ раҳматига олсин. Агар ҳаёт бўлганларида, эҳтимол, ўша кунлар ҳақида ўзлари ҳам кўп нарсаларни сўзлаб берган бўлардилар.

Энди бу воқеаларни эслаш, кўрганларимни айтиш менинг зиммамда қолгандай туюлади.

Фожиалар давом этди, саволлар эса жавобсиз қолди

Йиллар ўтди. Совет Иттифоқи парчаланди. Ўзбекистон мустақил давлат бўлди.

Аммо фожиалар тугамади.

Талабалар шаҳарчасидаги воқеалар, Андижон фожиаси, Қорақалпоғистондаги қонли воқеалар…

Хорижда меҳнат қилаётган ватандошларимизнинг камситилиши, зўравонлик қурбонига айланиши, айримларининг урушга жалб этилиб, ҳалок бўлиши…

Ноҳақликка учраган, қамоққа олинган инсонларнинг тақдири…

Бу воқеаларнинг ҳар бири менда яна ўша саволни уйғотади: диний раҳбарлар инсон ҳаёти, адолат ва зулм ҳақида қачон очиқ ва қатъий гапиради?

Мен динни эмас, диний идораларнинг жамият олдидаги масъулиятини савол остига қўйяпман.

Чунки инсон ҳаётини ҳимоя қилиш, мазлумга ҳамдард бўлиш, адолатсизликка бефарқ қарамаслик — булар диннинг ҳам энг муҳим ахлоқий қадриятларидандир.

Мен баъзан ўйлайман: агар дастлабки фожиалардаёқ диний раҳбарлар халқ дардини очиқ айтганида, зулмга қарши ўз овозини кўтарганида, балки кейинги фожиаларнинг айримларини олдини олиш мумкин бўлармиди?

Буни ҳеч ким аниқ айта олмайди.

Аммо бир нарсага ишонаман: адолатсизлик қаршисидаги сукут жамиятни ҳимоя қилмайди.

Миннатдорлик билан эслайман

Ўша оғир йилларда биз ёлғиз эмас эдик.

Москвага ёрдам излаб борган икки ўзбекистонлик «Тўмарис» фаолини қўллаб-қувватлаган, эшикларини очган, бизнинг дардимизни эшитган инсонлар бор эди.

Совет армияси қисмларига кириб, аскарларнинг аҳволини ўрганишимиз учун имконият яратган Борис Ельцин ва Руслан Хасбулатовга миннатдорлигимни билдираман.

«Бирлик» халқ ҳаракати раиси Абдураҳим Пўлатовни ҳам алоҳида эҳтиром билан эслайман. У киши бизга раҳбар сифатида йўл кўрсатган, мураккаб вазиятларда мустақил фикрлаш ва тўғри қарор қабул қилишни ўргатган устозларимиздан бири эди.

Шунингдек, Аскар оналари қўмитаси вакиллари, М. Кирабасова, Любовь Васильевна, Андрей Сахаров ва унинг рафиқаси, Пўлатжон Охунов, Владимир Золотухин, Анатолий Собчак, Анна Политковская ҳамда «Комсомольская правда» газетаси ходимларига миннатдорлигимни билдираман.

Улар бизга ёрдам қўлини чўзган, Ўзбекистонда нажот топа олмай, Москвага умид билан келган икки аёлнинг дардига бефарқ қарамаган инсонлар эди.

Вафот этганларни Аллоҳ ўз раҳматига олсин. Ҳаёт бўлганларга узоқ умр ва саломатлик берсин. Омин!

Сукут ҳам жавобгарликдан озод қилмайди

Мен бу сатрларни кимнидир ҳақорат қилиш ёки ўтмишдаги аламларни қайта қўзғаш учун ёзмаяпман.

Мен кўрганларим унутилишини истамайман.

Бугун ҳам жамиятимизда инсон ҳақ-ҳуқуқлари, адолат ва виждон масалалари долзарб бўлиб турибди.

Диний раҳбарлар фақат ибодат ва маросимлар ҳақида эмас, инсон қадри, адолат ва раҳм-шафқат ҳақида ҳам гапириши керак, деб ҳисоблайман.

Чунки фожиа юз берганда сукут сақлаш — унинг қурбонларини яна бир бор ёлғиз қолдиришдир.

Лутфи Йўлдошева
«Тўмарис» аёллар ҳаракати етакчиларидан бири,
«Бирлик» халқ ҳаракатининг фаол аъзоси.