Абдураҳим Пўлат: Бундан 17 йил аввал шу соатларда

Аввалги хотираларимда эслатганимдек, “Бирлик”нинг 1989 йил 10 сентябрга режалаштирилган 100 минг кишилик митинги ҳукуматнинг ўйинлари натижасида қолдирилган эди. Ҳукумат митингни қолдиртириш учун берган ваъдаларини бажармагач, биз 24 сентябрда яна митинг чақиришга қарор қилдик. Аввалги митинг қолдирилгани учун, энди одамларни ишонтиришимиз қийин бўлишини билардик. Аммо, не чора, хатоларни тузатиш лозим эди.

Митингнинг бошланиш вақти ўлароқ соат 12 кўрсатилган, жойи эса, табиий, Тошкентнинг Ленин майдони эди. Соат 12 ларда мен бу ерга келганимда метронинг Ленин майдонига чиқиш тарафи беркитилган, майдон милиция билан ўралган, Ленинг проспектида милиция тўла автобуслар турарди. Одамлар Ленин проспектининг қарши тарафида, Ватан жамияти билан Навоий кутубхонасининг ўртасидаги майдонда тўпланабошладилар. Менинг бу ерда биринчи кўрган одамим, буни худди ҳозирдагидек эслайман, ёзувчи Мамадали Маҳмудов эди. Бирпасда бу ер ва атроф минглаб митингчилар билан тўлди. Метронинг чиқиш жойидаги мармар деворчалардан минбар сифатида фойдаланиб, митингни бошлаб ҳам юбордик.

Мен ва бошқа нотиқлар ўзбек тилининг аҳволи, пахта теришга чиқмаслик, армияда ўзбек ёшларининг аҳволи каби масалаларни гапирабошладик. Шаҳар ижроия комитетининг раиси Шоиноят Шоабдураҳимов ва милиция раҳбарлари ҳам шу ерда эдилар. Мен ўзим турган баландликдан кўриб турардимки, ҳам Новоий кўчаси ҳам ҳозирги Амир Темир ҳиёбони томондан тинимсиз одамлар оқими келарди. Бироздан кейин бу ер бизга торлик қилиб қолишини тахмин қилиш қийин эмасди. Шундай бўлгандан кейин, Ленин майдонини очиб беришни тараб қилмоқчи эдик.

Шаҳар раҳбарлари биз билан мулоқатга кириб, митингни Талабалар шаҳарчасида ўтказишга рухсат беришларини айтишди ва бунга рози бўлсак, одамларимизни у ерга етказиш учун керагича автобус берилишини билдиришди. Биз маслахатлашиб бунга рози бўлдик. Мақсадимиз ҳукумат билан керак бўлган ҳолларда келишиб ишлашга тайёр эканлигимизни кўрсатиш эди. Бундан ташқари, аввалги митинг қолдирилгани сабабли, бу сафар жуда кўп одам келмаса керак деб ҳам ўйлаганмиз.

Кейин мен одамларга мурожаат қилиб, ҳаммани Навоий кўчасининг майдон тарафида турган автобусларга ўтиришга чақирдим ва ҳазил аралаш шундай қўшимча қилдим: “Бу ҳукуматга тўла ишониб бўлмайди, автобуслар Талабалар шаҳарчасига эмас, район милиция бўлимларига йўл олиши мумкин. Шу сабабли аввал бироз яёв юрайлик, кейин автобусларга ўтирамиз”.

Митингчилар менинг чақириғимни ўзларича тушунишди. Ҳеч ким автобусларга ўтирмади ва минглаб кишилар кўчани тўлдириб яёв йўлга тушдилар. Сайтимиздаги “Можара” фильмини кўрганлар эътибор берсинлар, Навоий кўчасидан бошлаб кейин Беруний проспекти орқали давом этган муҳташам намойиш айнан шу – 1989 йил 24 сентябрдаги митингнинг шаҳар марказидан Талабалар шаҳарчасига кўчишидир.

Ўзбек халқининг тарихида бундай намойиш бўлмаган, яқин орада бўлмаса ҳам керак. “Озодлик”, “Ҳуррият”, “Ўзбек тили – давлат тили” шиорлари остида ўн минлаб кишиларнинг юриши – бизнинг халқ, миллат эканлигимизни кўрсатувчи энг гўзал мисоллардан биридир. Ўша ва у каби митинг ва намойишларнинг кучи билан тилимиз давлат тили мақомини олган.

Беруний проспектининг Талабалар шаҳарчасига яқин қисмининг бироз ичкарисидаги маҳаллада истиқомат қулувчи келинимиз ўша куни қуйидагиларни айтиб берганди: “Рўзғор ишлари билан овора эдим. Ҳовлимиз остидан сал нарида метро йўли ўтгани сабабли, баъзида, айниқса кечалари, ҳамма ёқ жим-жит бўлган вақтда ер остида метри поезди ўтса, титраши бироз сезиларди. Аммо куппа-кундуз куни ер остидан қандайдир тушуниб бўлмайдиган товуш келаётганини эшитиб хавотирга тушдим. Товуш кучайгандан кейин кўчамизга, кейин Беруний проспектига югурдим ва кўзларимга ишонмадим. Ерни титратиб, охири кўринмайдиган намойишчилар колоннаси келарди. Бақирилаётган шиорлардан дарҳол тушундим, бу “Бирлик”нинг митинги эди. Кўчанинг икки бети ҳам тамошога чиққан одамлар билан тўлиб кетди. Ўша дақиқаларда ҳамма ўзбеклигидан фахрланарди”.

Раппа-расо 17 йил аввал шу дақиқаларда мен ҳам ўзбеклигимдан фахрланиб, ўша намойишчилар қаторида борардим. Ҳаммамиз ҳайқирардик – Озодлик, Ҳуррият…

Бу шиорлар ҳали ҳам актуал. Бугун тиз чўкиб турган ўзбек ҳалқи ҳали оёққа қалқади ва яна ҳайқиради – Озодлик, Ҳуррият…