«Бирлик» халқ ҳаракати: ташкил топганига 38 йил, давлат рўйхатидан ўтганига 35 йил

11 ноябрь — Ўзбекистон демократик ҳаракати тарихидаги икки муҳим сана.

1988 йил 11 ноябрда Ўзбекистоннинг илғор фикрли зиёлилари ташаббуси билан «Бирлик» халқ ҳаракатига асос солинди. Орадан уч йил ўтиб, 1991 йил 11 ноябрда ҳаракат Ўзбекистон Адлия вазирлиги томонидан расман давлат рўйхатидан ўтказилди.

Бугун «Бирлик» халқ ҳаракати ташкил топганига 38 йил, унинг давлат рўйхатидан ўтганига эса 35 йил тўлди.

Бу икки сана Ўзбекистоннинг миллий уйғониш, давлат мустақиллиги ва демократик ҳаракатлар тарихида алоҳида ўрин тутади.

«Бирлик» қандай шароитда пайдо бўлган эди?

«Бирлик» халқ ҳаракати 1988 йилда, Совет Иттифоқида қайта қуриш ва ошкоралик жараёнлари кечаётган, Ўзбекистонда эса миллий ўзликни англаш ва жамиятни демократлаштиришга интилиш кучаяётган бир даврда вужудга келди.

1988 йил 11 ноябрда Тошкент шаҳрида, таниқли ҳофиз ва шоир Дадахон Ҳасаннинг хонадонида ҳаракатнинг дастлабки таъсис йиғилиши бўлиб ўтди.

«Бирлик» Ўзбекистоннинг илғор фикрли зиёлилари ташаббуси билан ташкил этилди. Ҳаракатнинг дастлабки раиси этиб Абдураҳим Пўлатов сайланди.

Ҳаракат ўз фаолиятининг дастлабки давриданоқ ўзбек тилига давлат тили мақомини бериш, миллий қадриятларни тиклаш, Орол фожиаси ва экологик муаммоларга жамоатчилик эътиборини қаратиш, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш каби масалаларни кўтариб чиқди.

Кейинчалик Ўзбекистоннинг давлат мустақиллиги, демократик ислоҳотлар, эркин сайловлар ва сиёсий ҳуқуқлар масалалари ҳам ҳаракат фаолиятининг асосий йўналишларига айланди.

«Бирлик»нинг оммавий митинглари ва жамоатчилик фаолияти мамлакат сиёсий ҳаётида янги давр бошланаётганидан дарак берар эди.

«Бирлик»нинг тарихий ютуғи — ўзбек тилига давлат тили мақомининг берилиши

«Бирлик» халқ ҳаракатининг дастлабки фаолиятидаги энг муҳим ютуқларидан бири ўзбек тилига давлат тили мақоми берилиши учун олиб борилган кураш бўлди.

Ўша даврда ўзбек тилининг давлат бошқаруви, таълим, илм-фан ва жамият ҳаётидаги мавқеини мустаҳкамлаш миллий уйғонишнинг асосий талабларидан бирига айланган эди.

«Бирлик» бу масалани оммавий сиёсий талаб даражасига кўтарди.

1989 йил 19 мартда Тошкентда «Бирлик» халқ ҳаракати ташаббуси билан оммавий намойиш ўтказилди. Унда илгари сурилган асосий талаблардан бири ўзбек тилини давлат тили сифатида эътироф этиш эди.

Ҳаракат ўзбек тилига давлат тили мақомини бериш талабини митинглар, жамоатчилик чиқишлари ва фаол муҳокамалар орқали илгари сурди.

Натижада 1989 йил 21 октябрда Ўзбекистон ССР Олий Совети «Давлат тили ҳақида»ги Қонунни қабул қилди ва ўзбек тили давлат тили мақомига эга бўлди.

Бу тарихий қарор Ўзбекистоннинг миллий уйғониши ва давлат мустақиллиги сари интилишида муҳим босқич бўлди.

HARAKAT таҳририяти «Бирлик» халқ ҳаракатининг ўзбек тилига давлат тили мақоми берилиши учун олиб борган курашини унинг дастлабки фаолиятидаги энг муҳим тарихий ютуқ деб ҳисоблайди.

Бу натижа фақат тил масаласидаги ўзгариш эмас, балки жамиятнинг ўз тақдирига дахлдор масалаларда мустақил фикр билдириш ва давлат қарорларига таъсир кўрсатиш имконияти пайдо бўлаётганининг ҳам ифодаси эди.

1991 йил 11 ноябрь — «Бирлик»нинг расмий эътироф этилиши

«Бирлик» халқ ҳаракати ташкил топганидан уч йил ўтиб, 1991 йил 11 ноябрда Ўзбекистон Адлия вазирлиги томонидан расман давлат рўйхатидан ўтказилди.

Бу воқеа Ўзбекистон давлат мустақиллиги эълон қилинганидан икки ойдан кўпроқ вақт ўтгач содир бўлди.

Ҳаракатнинг давлат рўйхатидан ўтказилиши унинг қонуний сиёсий жамоатчилик ташкилоти сифатида эътироф этилганини англатар эди.

Мазкур тарихий факт кейинчалик халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари томонидан ҳам ҳужжатлаштирилган.

Жумладан, Human Rights Watch ташкилотининг 1996 йилги ҳисоботида «Бирлик» халқ ҳаракати 1991 йил 11 ноябрда Ўзбекистон ССР Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилгани аниқ қайд этилган.

Шуни таъкидлаш керакки, бу ерда гап айнан «Бирлик» халқ ҳаракатининг давлат рўйхатидан ўтказилиши ҳақида бормоқда. Кейинчалик ташкил этилган «Бирлик» демократик партиясининг ҳуқуқий мақоми билан боғлиқ масала алоҳида тарихга эга.

Ислом Каримов даврида «Бирлик»нинг тақиқланиши

1991 йилда расман рўйхатдан ўтган «Бирлик» халқ ҳаракатининг ҳуқуқий мақоми узоқ сақланиб қолмади.

Ислом Каримов ҳокимияти даврида мустақил сиёсий ҳаракатларга нисбатан босимлар кучайди. «Бирлик» фаоллари таъқибларга учради, айримлари қамоққа олинди, ҳаракат раҳбарлари эса муҳожирликда яшашга мажбур бўлдилар.

1992 йилда ҳукумат жамоат ташкилотларидан қайта рўйхатдан ўтишни талаб қилди. «Бирлик» қайта рўйхатдан ўтишга ҳаракат қилган бўлса-да, унинг аризаси тасдиқланмади.

Натижада ҳаракат амалда ўзининг расмий ҳуқуқий мақомидан маҳрум бўлди.

Human Rights Watch бу жараённи «Бирлик»нинг давлат рўйхатидан асоссиз маҳрум этилиши сифатида баҳолаган.

Шу тариқа, Ўзбекистон мустақиллигининг дастлабки йилларида расман эътироф этилган демократик ҳаракат Ислом Каримов даврида қонуний сиёсий фаолият юритиш имкониятидан маҳрум қилинди.

Каримов даврида тақиқланган «Бирлик» нега Мирзиёев даврида ҳам эркин фаолият юрита олмаяпти?

2016 йилда Шавкат Мирзиёев ҳокимиятга келганидан кейин Ўзбекистонда ислоҳотлар ва очиқлик сиёсати эълон қилинди. Давлат бошқаруви, иқтисодиёт ва жамият ҳаётининг айрим соҳаларида ўзгаришлар амалга оширилди.

Аммо мустақил сиёсий мухолифатнинг қонуний фаолият юритиши масаласида жиддий ўзгариш юз бермади.

Бугун ҳам «Бирлик» демократик партияси Ўзбекистонда расман рўйхатдан ўтган сиёсий партия сифатида фаолият юрита олмаяпти.

Ўзбекистонда парламент сайловларида фақат давлат рўйхатидан ўтган бешта сиёсий партия иштирок этиб келмоқда. Мустақил мухолифат партияларининг сиёсий рақобатда қатнашиши учун имкониятлар чекланганлигича қолмоқда.

HARAKAT таҳририятининг фикрича, бу ҳолат Ислом Каримов даврида шаклланган сиёсий мухолифатни чеклаш сиёсатининг Шавкат Мирзиёев даврида ҳам давом этаётганини кўрсатади.

Агар Ўзбекистонда демократик ислоҳотлар амалга оширилаётган бўлса, нима учун мамлакатнинг энг қадимий демократик ҳаракатларидан бири бўлган «Бирлик»нинг сиёсий фаолияти учун ҳуқуқий имкониятлар ҳануз таъминланмаган?

Демократия фақат расман рўйхатдан ўтган партияларнинг мавжудлиги билан эмас, балки мустақил сиёсий кучларнинг ҳам эркин фаолият юритиши, сайловларда қатнашиши ва ҳокимият учун қонуний рақобатлаша олиши билан белгиланади.

35 йил аввал давлат томонидан расман тан олинган «Бирлик»нинг ҳуқуқий мақоми билан боғлиқ муаммолар бугун ҳам долзарблигича қолмоқда.

Тарихий хотира ва сиёсий мерос

«Бирлик» халқ ҳаракатининг тарихи Ўзбекистон мустақиллиги арафасида юзага келган миллий уйғониш, фуқаролик фаоллиги ва демократик ўзгаришларга интилиш билан чамбарчас боғлиқ.

1988 йил 11 ноябрда Дадахон Ҳасан хонадонида ўтказилган дастлабки йиғилиш, 1989 йилда ўзбек тилига давлат тили мақоми берилиши учун олиб борилган кураш ва 1991 йил 11 ноябрда ҳаракатнинг расман давлат рўйхатидан ўтказилиши ушбу тарихнинг муҳим босқичларидир.

Бугун, орадан 38 йил ўтиб, «Бирлик»нинг ташкил топиши ва фаолияти Ўзбекистоннинг янги сиёсий тарихини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади.

Шу билан бирга, 35 йил аввал расман рўйхатдан ўтказилган ҳаракатнинг ҳуқуқий мақоми билан боғлиқ масалалар ҳал этилмагани Ўзбекистонда сиёсий плюрализм ва фуқароларнинг уюшиш эркинлиги ҳақидаги саволларни ҳам кун тартибида сақлаб турибди.

«Бирлик» тарихи — Ўзбекистоннинг миллий уйғониши, давлат мустақиллиги ва демократик ўзгаришлар учун олиб борилган кураш тарихининг ажралмас қисмидир.

HARAKAT таҳририяти

11 ноябрь 2026 йил