ЕОИИ ва Ўзбекистон суверенитети: иқтисодий ҳамкорлик ортида қандай сиёсий манфаатлар бор?

(ЕАЭС – Евразийский экономический союз)

22 октябрь куни Президент Шавкат Мирзиёев Евроосиё иқтисодий комиссияси раиси Бақитжан Сагинтаевни қабул қилди. Учрашувда Ўзбекистоннинг Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) билан ҳамкорлигини кенгайтириш, техник стандартларни яқинлаштириш, божхона тартибларини соддалаштириш ва қўшма лойиҳаларни ривожлантириш масалалари муҳокама қилинди.

Ўзбекистон ҳозирча ЕОИИда кузатувчи мақомига эга. Аммо ташкилот билан иқтисодий яқинлашув давом этаётган бир пайтда унинг нафақат иқтисодий имкониятларини, балки сиёсий оқибатларини ҳам баҳолаш зарур.

Мен учун бу масалада асосий мезон — Ўзбекистоннинг давлат суверенитети ва мустақил қарор қабул қилиш ҳуқуқини сақлаб қолиш.

ЕОИИ қандай ташкилот ва Россиянинг ундаги ўрни қандай?

Евроосиё интеграцияси ғоясини 1994 йилда Қозоғистон Президенти Нурсултон Назарбоев илгари сурган эди. Кейинчалик Владимир Путин бу ғояни Россия ташқи сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айлантирди. 2015 йилда ЕОИИ ўз фаолиятини бошлади.

Ташкилотга Россия, Беларусь, Қозоғистон, Қирғизистон ва Арманистон аъзо.

Россия ЕОИИ иқтисодиётининг қарийб 90 фоизини ташкил этади. Бундай номутаносиблик унинг бошқа аъзоларга нисбатан иқтисодий таъсирини кучайтиради.

Албатта, ташкилотнинг ҳуқуқий механизмлари Россияга барча қарорларни якка ўзи қабул қилиш имконини бермайди. Аммо иқтисодий устунлик билан сиёсий таъсир ўртасидаги боғлиқликни ҳам инкор этиб бўлмайди.

Россия раҳбарияти собиқ СССР ҳудудида ўз таъсирини сақлаб қолишга интилиб келган. ЕОИИни ҳам шу сиёсатдан ажратиб кўриш қийин.

Шу боис бу ташкилотга муносабат фақат божхона имтиёзлари ва савдо ҳажми билан белгиланмаслиги керак.

Нега айрим собиқ совет республикалари ЕОИИга қўшилмади?

Бу савол Ўзбекистон учун алоҳида аҳамиятга эга.

Украина ва Грузия Европа билан иқтисодий ва сиёсий интеграция йўлини танлади. Улар учун Россия билан муносабатларда давлат мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлик масалалари муҳим ўрин тутди.

Молдова Европа Иттифоқи билан ҳамкорликни ривожлантирди. Тожикистон эса Россия билан яқин иқтисодий алоқаларга ва меҳнат миграциясига қарамай, ЕОИИга аъзо бўлмади. Туркманистон ўзининг бетарафлик сиёсати доирасида бундай интеграциядан четда қолмоқда.

Ҳатто ЕОИИ асосчиларидан бўлган Қозоғистон ва Беларусь ҳам уни сиёсий иттифоққа айлантиришга қаратилган айрим таклифларни қабул қилмаган. Умумий парламент, ягона ташқи сиёсат ва бошқа сиёсий институтларни ташкил этиш ғоялари якуний шартномага киритилмаган.

Бу мисоллар шуни кўрсатадики, собиқ совет республикалари учун иқтисодий ҳамкорлик билан давлат суверенитети ўртасидаги чегара масаласи муҳим бўлиб келган.

Россиянинг Украинага қарши уруши ва меҳнат мигрантлари

Россия 2022 йил февраль ойидан бери Украинага қарши кенг кўламли уруш олиб бормоқда. Бу уруш қарийб беш йилдан буён давом этмоқда.

Шу даврда Россияда ишлаётган Марказий Осиё фуқароларини, жумладан ўзбекистонлик меҳнат мигрантларини урушга жалб қилиш учун босим ўтказилгани ҳақида кўплаб маълумотлар пайдо бўлди.

Human Rights Watch халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилоти айрим мигрантлар ҳибсга олиш, депортация билан қўрқитиш ва алдаш орқали ҳарбий шартномалар имзолашга мажбурланган ҳолатларни ҳужжатлаштирган.

Бу воқеалар Россия билан иқтисодий ҳамкорликни баҳолашда инсон ҳуқуқлари ва фуқаролар хавфсизлигини ҳам ҳисобга олиш зарурлигини кўрсатади.

Ўзбекистон ҳукумати Россиядаги ўз фуқароларини ҳарбий хизматга мажбурлаш ҳолатларига қарши қандай чоралар кўрмоқда? Уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун қандай кафолатлар мавжуд?

Давлат суверенитети фақат мамлакат ҳудуди дахлсизлиги эмас. У давлатнинг ўз фуқаролари ҳуқуқлари ва манфаатларини чет элда ҳам ҳимоя қила олиши билан боғлиқ.

Ўзбекистон ЕОИИ билан ҳамкорликдан нима ютади?

ЕОИИ мамлакатлари Ўзбекистоннинг муҳим савдо ҳамкорларидир. 2025 йилда улар билан товар айирбошлаш ҳажми 20 миллиард доллардан ошган.

Савдо ва божхона тартибларини соддалаштириш, транспорт харажатларини камайтириш, ўзбек маҳсулотлари учун бозорларни кенгайтириш иқтисодиётимизга фойда келтириши мумкин.

Меҳнат мигрантлари учун қулайроқ ҳуқуқий шароитлар яратилиши ҳам муҳим масала. Бироқ бу имкониятларнинг қайси бири ҳозирги ҳамкорлик орқали таъминланиши, қайси бири фақат тўлиқ аъзолик билан боғлиқлигини ажратиш лозим.

Иқтисодий ҳамкорликнинг ижобий томонларини инкор этиш тўғри эмас.

Ўзбекистон нимани йўқотиши мумкин?

ЕОИИга тўлиқ аъзолик умумий божхона қоидаларига риоя қилишни ва айрим иқтисодий қарорларни иттифоқ институтлари орқали қабул қилишни англатади.

Бу эса Ўзбекистоннинг ташқи савдо сиёсатини мустақил белгилаш имкониятларига таъсир қилиши мумкин.

Бундан ташқари, Россия иқтисодиётига ҳаддан ташқари боғланиш халқаро санкциялар, молиявий ҳисоб-китоблар ва бошқа давлатлар билан иқтисодий муносабатларда қўшимча хавфлар келтириб чиқаради.

Бугун Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш устида ишламоқда, Европа Иттифоқи ва бошқа давлатлар билан иқтисодий алоқаларни ривожлантирмоқда. Шунинг учун ЕОИИ билан ҳар қандай янги мажбурият мамлакатнинг бошқа халқаро ҳамкорлик имкониятлари билан ҳам таққосланиши зарур.

Россия билан савдо қилиш учун Ўзбекистон ўз иқтисодий сиёсатини мустақил белгилаш ҳуқуқидан воз кечиши шарт эмас.

Асосий масала — Ўзбекистон суверенитети

Ўзбекистон 1991 йилда давлат мустақиллигига эришди. Бу мустақиллик мамлакатимизга ўз ташқи сиёсатини, иқтисодий тараққиёт йўлини ва халқаро ҳамкорларини мустақил танлаш имконини берди.

2024 йилда Ўзбекистон парламенти вакиллари ЕОИИ билан ҳамкорлик масаласини ўрганиш натижасида кузатувчи мақомини сақлаб қолиш мамлакат манфаатларига мос эканини билдирган эдилар.

Энди эса ҳамкорлик янада кенгаймоқда.

Шу муносабат билан бир неча савол туғилади:

• Янги келишувлар Ўзбекистонга қандай аниқ иқтисодий фойда келтиради?
• Уларнинг эвазига қандай ҳуқуқий ва иқтисодий мажбуриятлар қабул қилинади?
• Бу мажбуриятлар мамлакатнинг мустақил қарор қабул қилиш имкониятларини чекламайдими?
• Нега ЕОИИ билан яқинлашувнинг сиёсий оқибатлари жамоатчилик ва парламентда очиқ муҳокама қилинмаяпти?

Мен Россия ёки бошқа давлатлар билан иқтисодий ҳамкорлик қилишга қарши эмасман. Ўзбекистон барча мамлакатлар билан ўзаро манфаатли, тенг ҳуқуқли муносабатларни ривожлантириши керак.

Аммо иқтисодий манфаатлар давлат суверенитетини чеклаш эвазига таъминланмаслиги лозим.

Ўзбекистоннинг келажаги ҳақидаги қарорлар Москвада ёки бошқа бирор хорижий пойтахтда эмас, Ўзбекистоннинг ўзида қабул қилиниши керак.

Пўлат Ахунов
«Бирлик» етакчиси · ACA раиси