Россия Ўзбекистонда АЭС қурмоқда. Мамлакатимиз қандай мажбуриятларни ўз зиммасига олди?

23 октябрь куни Президент Шавкат Мирзиёев Россиянинг «Росатом» давлат корпорацияси бош директори Алексей Лихачёвни қабул қилди. Учрашувда Жиззах вилоятининг Фориш туманида қурилаётган атом электр станцияси масалалари муҳокама қилинди.

Расмий маълумотларга кўра, лойиҳа қиймати 9,5 миллиард доллар. Станция иккита йирик ва иккита кичик реактордан иборат бўлиб, умумий қуввати 2110 мегаваттни ташкил этади.

Бироқ мен учун асосий масала АЭСнинг қуввати эмас. Асосий масала — Ўзбекистоннинг миллий хавфсизлиги, суверенитети ва Россияга узоқ муддатли қарамлик хавфи.

Мен бу хавотирларни илгари ҳам билдирганман. Россия иштирокида АЭС қуришнинг сиёсий ва хавфсизлик оқибатлари ҳақида Ўзбекистон Қуролли Кучлари Бош штабида хизмат қилган истеъфодаги полковник Александр Кияев билан махсус суҳбат ҳам ўтказган эдим.

2018 йилда Россия билан иккита йирик реакторли АЭС қуриш бўйича келишув тузилди. 2024 йилда олтита кичик реактор қуриш шартномаси имзоланди. Кейин лойиҳа яна ўзгартирилди. Энди иккита йирик ва иккита кичик реактор қурилмоқда.

Лойиҳа бир неча бор ўзгарди. Аммо унинг асосий ҳамкори ўзгармади — Россия.

2018 йил 7 сентябрда имзоланган ҳукуматлараро битимда Россиядан атом ёқилғисини етказиб бериш ва харид қилиш, станцияга техник хизмат кўрсатиш ҳамда узоқ муддатли ҳамкорлик назарда тутилган.

Битимнинг 21-моддасига кўра, унинг амал қилиши тўхтатилган тақдирда ҳам айрим мажбуриятлар ўз кучида қолади.

Ўзбекистон келажакда Россия билан ҳамкорликни тўхтатишга қарор қилса, қандай ҳуқуқий, молиявий ва технологик оқибатларга дуч келади?

Бу саволга жавоб бериш учун кейинги йилларда имзоланган шартномаларнинг ҳам тўлиқ шартлари маълум бўлиши керак.

9,5 миллиард долларлик лойиҳа қандай молиялаштирилади? Қарзларни ким беради? Қандай давлат кафолатлари тақдим этилган? Станциянинг келажакдаги ёқилғи таъминоти ва техник хизмати кимга боғлиқ бўлади?

2018 йилги битимда тегишли шартномаларни одатдаги танлов ва давлат харидлари тартибларисиз тузиш назарда тутилган. Бундай шароитда лойиҳанинг нархи ва шартлари қандай мустақил экспертизадан ўтказилган?

Ўзбекистонда парламент мустақиллигини таъминлаш муаммоси ҳануз ҳал этилмаган. Шундай экан, мамлакат келажагига ўнлаб йиллар таъсир кўрсатадиган бу лойиҳа устидан ким мустақил назорат олиб бормоқда?

Россиянинг Украинага қарши уруши давлатлар суверенитети ва халқаро мажбуриятлар ишончлилиги масаласини янада кескинлаштирди. Бундай шароитда стратегик энергетика объекти бўйича Россияга узоқ муддатли боғланиш миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан алоҳида баҳоланиши шарт.

Мен ҳозир атом энергетикаси керакми ёки йўқми, деган баҳсни очмоқчи эмасман.

Менинг саволим бошқа: Ўзбекистон бу лойиҳада ўз миллий манфаатлари, суверенитети ва келажакда мустақил қарор қабул қилиш ҳуқуқини қандай кафолатлаган?

Ҳукумат шартномаларнинг муҳим шартларини эълон қилиши, лойиҳани мустақил парламент ва жамоатчилик назоратига очиши керак.

Энергетик хавфсизлик мамлакатнинг сиёсий ва иқтисодий мустақиллигини заифлаштириш ҳисобига таъминланмаслиги керак.

Пўлат Ахунов
«Бирлик» етакчиси · ACA раиси